Handel-Miedzynarodowy | Razem dla Europy

TTIP i mechanizm ISDS: dlaczego Razem widział w nim zamach na demokrację

Fri, 17 Jul 2026 09:00:00 +0200

Umowa TTIP — Transatlantyckie Partnerstwo w dziedzinie Handlu i Inwestycji między UE a USA — miała znosić „bariery" w handlu. Partia Razem od początku wskazywała, że wiele z tych barier to po prostu wywalczone demokratycznie standardy: bezpieczeństwo żywności, ochrona zdrowia, środowiska i danych. Najostrzejszy sprzeciw budził jednak zaszyty w umowie mechanizm ISDS — rozstrzyganie sporów inwestor–państwo przed prywatnymi trybunałami arbitrażowymi. W stanowisku z 2015 roku Rada Krajowa Razem oceniła go jako próbę zamachu na demokrację.

Jak działa mechanizm ISDS?

ISDS pozwala zagranicznemu inwestorowi pozwać państwo poza jego własnym sądownictwem — przed trybunał złożony z arbitrów, często prawników pracujących na co dzień dla wielkich korporacji. Podstawą pozwu bywa decyzja polityczna, która uszczupla spodziewane zyski inwestora: podniesienie płacy minimalnej, zaostrzenie norm środowiskowych, wycofanie się z ryzykownej technologii. Sam fakt, że taki pozew grozi budżetowi kosztownym odszkodowaniem, wywołuje efekt mrożący — rządy wahają się przed regulacją, żeby nie narazić się na proces. Razem wskazywał też na powiązaną z TTIP Radę ds. Współpracy Regulacyjnej, której z rocznym wyprzedzeniem miano przedstawiać plany ustawodawcze — czyli poddawać przyszłe prawo wcześniejszej kurateli.

Czy to zagrożenie teoretyczne?

Bynajmniej — skala sporów, które już się toczą, pokazuje, że groźba jest jak najbardziej realna. Do końca 2024 roku UNCTAD naliczyła 1 401 znanych sporów inwestor–państwo wszczętych na podstawie umów inwestycyjnych (UNCTAD, kwiecień 2025). Stawki bywają ogromne: około 60% spraw dotyczy roszczeń od 100 mln dolarów w górę, a w 143 przypadkach inwestorzy żądali ponad miliarda dolarów (UNCTAD — Facts and Figures on ISDS, 2024). Respondentami w takich sporach było już 135 państw i sama Unia Europejska. Sporów przybywa zwłaszcza wokół energetyki i wydobycia — czyli dokładnie tam, gdzie państwa muszą dziś podejmować trudne decyzje klimatyczne.

Czego bał się Razem — i co się potem stało?

Obawy z 2015 roku okazały się trafne. Sam mechanizm ISDS stał się w kolejnych latach przedmiotem szerokiej krytyki, a przy umowie UE–Kanada (CETA) zastąpiono go zreformowanym systemem sądów inwestycyjnych — przyznając pośrednio, że klasyczny arbitraż budził słuszne zastrzeżenia. Negocjacje samego TTIP utknęły, ale logika „traktatu ponad demokracją" wraca przy kolejnych umowach handlowych. Ten sam sprzeciw wobec przedkładania korporacyjnych zysków nad standardy pracownicze, żywnościowe i środowiskowe Razem zgłasza dziś wobec umowy UE–Mercosur — z tym samym pytaniem: kto realnie widział treść i kto poniesie koszt.

Co proponuje Razem

Wszelkie decyzje polityczne, które prowadziłyby do uszczuplenia potencjalnych zysków międzynarodowych korporacji, narażać będą budżety państw czy samorządów na kosztowne procesy i odszkodowania. (…) Oceniamy to jako próbę zamachu na demokrację! Społeczeństwo musi zachować kontrolę nad realizowaną polityką — jej kształt nie może być obwarowany korporacyjnymi przywilejami!— Rada Krajowa Partii Razem, Stanowisko w sprawie TTIP, 2015

Z tego stanowiska wynikają trwałe zasady, którymi Razem mierzy każdą umowę handlową:

Żadnych prywatnych trybunałów ponad sądownictwem publicznym — decyzje o standardach ochronnych i płacach nie mogą być obwarowane groźbą korporacyjnych pozwów.
Jawność negocjacji i pełny dostęp parlamentów — koniec z uzgadnianiem umów za zamkniętymi drzwiami, gdy pełny tekst zna tylko strona korporacyjna.
Nienaruszalność standardów ochrony zdrowia, bezpieczeństwa żywności, środowiska i danych — „bariery" w handlu bywają mechanizmem ochronnym wypracowanym w demokratycznej debacie.
Zobowiązanie korporacji do standardów prawnych, socjalnych i ekologicznych zamiast przyznawania im przywilejów kosztem państw i pracowników.

Partia zamyka to stanowisko wnioskiem, że Europę da się urządzić inaczej — bardziej solidarnie, socjalnie i demokratycznie niż w umowach pisanych pod interes najsilniejszych.

Źródła i dalsza lektura

Umowa UE–Mercosur: dlaczego Rada Krajowa Razem wzywa do jej odrzucenia

Tue, 14 Jul 2026 09:00:00 +0200

Po ponad dwudziestu pięciu latach negocjacji Komisja Europejska i kraje Mercosuru — Brazylia, Argentyna, Urugwaj i Paragwaj — domknęły politycznie umowę handlową na początku grudnia 2024 roku (Komisja Europejska). Reagując na finalizację, 5 grudnia 2024 Rada Krajowa Partii Razem zajęła jednoznaczne stanowisko: umowa ma zostać odrzucona, bo jej podpisanie byłoby ciosem w polskie i unijne rolnictwo, w bezpieczeństwo żywnościowe oraz w cele klimatyczne i demokratyczne Unii.

Co właściwie otwiera ta umowa?

Największe kontrowersje budzi część rolna. Umowa wprowadza dodatkowy kontyngent taryfowy na wołowinę w wysokości 99 tys. ton rocznie z obniżonym cłem 7,5%, wprowadzany stopniowo przez pięć lat, a dotychczasowy „kontyngent Hiltona" (10 tys. ton) traci cło całkowicie. Do tego dochodzi 180 tys. ton drobiu bez cła, a także kontyngenty na cukier, etanol, miód i ryż (Komisja Europejska; zestawienie danych: WKO — factsheet Mercosur). Produkcja zwierzęca w krajach Mercosuru opiera się w dużej mierze na wielkoskalowych farmach przemysłowych, których model kosztowy trudno porównywać z gospodarstwami trzymającymi unijny reżim.

Dlaczego to nierówna konkurencja dla rolników?

Sedno sprzeciwu Razem leży w asymetrii standardów. Europejskie gospodarstwa muszą przestrzegać norm jakości, prawa pracy, zakazu wielu pestycydów, zasad dobrostanu zwierząt i wymogów klimatycznych — a te obowiązki mają swoją cenę wliczaną w koszt produkcji. Import spoza tego reżimu, obciążony niższym cłem, wchodzi na rynek taniej, bo nie dźwiga tych samych zobowiązań. Rada Krajowa Razem nazwała to wprost outsourcingiem wyzysku: presją, która osłabia pozycję negocjacyjną polskich pracowników rolnych po tej stronie Atlantyku i pogarsza i tak trudne warunki pracy po tamtej. Proponowane procedury kontroli importowanej żywności partia oceniła jako niejasne — wyrywkowe testy nie zastąpią jednolitego standardu przy granicy.

Rosnące koszty produkcji, niestabilne ceny i skutki suszy sprawiają, że część gospodarstw już dziś ledwo domyka budżet. Napływ bezcłowej, taniej żywności zwiększa tę presję najmocniej w gospodarstwach, które i tak z trudem domykają budżet.

Jaki jest rachunek klimatyczny i środowiskowy?

Umowa nie przewiduje twardych zabezpieczeń dla środowiska, a wzrost eksportu wołowiny z Ameryki Południowej oznacza dodatkowy popyt na pastwiska i pasze — czyli presję na wylesianie. Skala tej presji jest realna nawet dziś, gdy statystyki karczowania spadają: między sierpniem 2023 a lipcem 2024 w brazylijskiej Amazonii Prawnej wykarczowano 6 288 km² lasu — najmniej od dziewięciu lat, o 30,6% mniej rok do roku (PRODES/INPE, za: Mongabay; dane pierwotne: rząd Brazylii/PRODES-INPE). Ten trend jest kruchy: opiera się na decyzjach politycznych i egzekwowaniu prawa, które bodziec eksportowy potrafi odwrócić. Długie łańcuchy dostaw z drugiego końca Atlantyku dokładają do tego ślad węglowy transportu — przy produktach, które da się wytwarzać lokalnie.

Ten wątek pogłębia siostrzany serwis o ochronie przyrody: Razem dla środowiska, gdzie ten wątek — zderzenie liberalizacji handlu rolnego z rozporządzeniem antywylesieniowym — jest rozpisany szerzej.

Kto właściwie widział treść?

Rada Krajowa Razem zwróciła uwagę także na tryb, w jakim umowę przygotowano. Mimo wieloletnich negocjacji przez długi czas jedyne znane fragmenty pochodziły z przecieków ujawnionych przez organizacje pozarządowe, a pełny tekst pozostawał poza zasięgiem opinii publicznej i Parlamentu Europejskiego, który ma decyzję zatwierdzić. Dążenie Komisji do domknięcia porozumienia „za wszelką cenę" partia oceniła jako omijanie demokratycznych procedur.

Co proponuje Razem

Dla Razem jest jasne: współpraca handlowa musi przede wszystkim chronić prawa pracowników, zapewniać godne wynagrodzenia i wspierać lokalnych producentów. Umowa handlowa UE–Mercosur nie gwarantuje żadnego z tych celów. Dlatego Rada Krajowa Partii Razem wzywa do jej odrzucenia.— Rada Krajowa Partii Razem, Stanowisko ws. podpisania umowy handlowej UE–Mercosur, 5 grudnia 2024

Sprzeciw przekłada się na cztery żądania:

Odrzucenie umowy w obecnym kształcie — dopóki nie chroni praw pracowniczych, godnych płac i lokalnych producentów po obu stronach Atlantyku.
Obrona unijnych standardów żywności — jakości, prawa pracy, dobrostanu zwierząt i zakazu niebezpiecznych pestycydów — jako wartości, której nie oddaje się w zamian za korporacyjne zyski.
Budowa bezpieczeństwa i samowystarczalności żywnościowej Europy zamiast uzależniania od importu, który pandemia Covid-19 pokazała jako podatny na załamania łańcuch dostaw.
Twarde, egzekwowalne warunki środowiskowe i pracownicze w każdej umowie handlowej — nie deklaracje intencji, lecz zobowiązania z sankcją.

W tym sporze Razem opowiada się za interesem ludzi pracy, podczas gdy na znoszeniu barier handlowych zarabiają przede wszystkim wielkie gospodarstwa i sieci handlowe. Jak sama partia streściła doświadczenie ostatnich dekad: znoszenie barier handlowych bez twardych gwarancji socjalnych i ekologicznych służy przede wszystkim najsilniejszym.